Төлеби ауданы – табиғаты ғана емес, мыңжылдықтардан сыр шертетін тарихи мұраларымен де ерекшеленетін өлке. Мұнда әрбір төбе мен жартас, әрбір қорған мен көне қоныс өткен дәуірлердің үнін бүгінге жеткізіп тұрғандай әсер қалдырады. Сондықтан аудан туризмі бүгінде демалыс орындары мен сауықтыру кешендері арқылы ғана емес, тарихи-танымдық бағытта да қарқынды дамып келеді. Көне өркениеттердің ізіне үңіліп, археологиялық мұраларды тамашалауға қызығатын саяхатшылар үшін Төлебиде көретін орындар аз емес.
Ақсу, Сайрамсу және Бадам өзендері кесіп өтетін бұл өңір – халқымыздың көне тарихын сақтап қалған қазыналы мекен. Бүгінде аудан аумағында археологиялық, сәулет және тарихи маңызы бар 100-ден астам ескерткіш есепке алынған. Олардың қатарында сақ дәуірінің қорғандары, ортағасырлық қалашықтардың орындары, қарауыл төбелер, көне обалар және халық арасында қасиетті саналатын тарихи нысандар бар. Осы бай мұралардың арқасында Төлеби ауданы ашық аспан астындағы тарихи мұражай іспетті әсер қалдырады.
Өңірдегі тарихи құндылығы жоғары аймақтардың бірі – Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің аумағы. Әсем табиғатымен қатар бұл өңір қола дәуірінен сыр шертетін археологиялық ескерткіштерімен де құнды. Сазан-Ата, Тоғытты және Сусіңген өзендерінің бойындағы жартастарға қашалған петроглифтер ежелгі адамдардың тұрмыс-тіршілігі мен дүниетанымынан сыр шертеді.
Сайрам-Өгем аумағында жүргізілген археологиялық зерттеулер нәтижесінде Қаңлы мемлекетінің мәдениетіне тиесілі көптеген құнды жәдігерлер табылған. 2016 жылы Қазақстан археологы, тарих ғылымдарының докторы, Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің профессоры Александр Подушкин жетекшілік еткен экспедиция Сайрамсу өзені бойындағы **Үшбас төбе** қалашығын ғылыми айналымға енгізді.
Қазба жұмыстары барысында тас диірмендер, қыш құмыралар, теңгелер, темір орақтар, жебе ұштары және басқа да тұрмыстық бұйымдар табылды. Ғалымдардың пікірінше, бұл жәдігерлер Қаңлы мемлекеті дәуірінде өңірде мал және егін шаруашылығының қатар дамығанын, сондай-ақ қыш өңдеу кәсібінің жоғары деңгейде болғанын дәлелдейді.
Осындай тарихи-мәдени мұралар Төлеби ауданының туристік әлеуетін арттырып, өңірге келетін саяхатшылардың қызығушылығын жылдан-жылға күшейтіп келеді. Табиғаттың сұлулығы мен көне өркениеттердің ізін бір арнаға тоғыстырған бұл өлке тарихи-танымдық туризмді дамытуға зор мүмкіндік береді.
